Antoine Bodar

Leven is louter dienen.

header-05.jpg
 

Geborgen in Traditie

17 februari 2017 |  Antoine Bodar |  Nederlands Dagblad

Geborgen in Traditie – Nederlands Dagblad Gulliver 17 II 2017

‘Ik ben blij dat ik niet in Nederland ben tijdens de verkiezingen.’ Priester Antoine Bodar (72), die het grootste deel van het jaar in Rome woont, is niet erg te spreken over de staat van zijn geboorteland. Mensen gaan ruw en grof met elkaar om en gedragen zich lomp en egoïstisch. Reden voor hem om Nederland, samen met heel Europa, te herinneren aan zijn christelijke wortels en de normen en waarden die daaruit voortkomen. Dat doet hij in zijn nieuwste boek: Geborgen in traditie.

 

Bodar schrijft en spreekt in zijn herkenbare, chique Nederlands. Zijn boek is niet bedoeld voor luie lezers, maar vraagt je de aandacht erbij te houden. Het is een bundeling van teksten en toespraken waarvan hij de meeste, in verkorte vorm, eerder heeft gepubliceerd of uitgesproken. Zo is het hoofdstuk ‘Dierbaar Europa’ zijn afscheidsrede als hoogleraar christendom, cultuur en media aan Tilburg University. Wat de hoofdstukken verbindt, is Bodar zelf. Zijn kijk op Nederland, Europa en de kerk.

christelijk Europa

Waarom is het belangrijk dat Europeanen, ook als ze niet geloven, die wortels kennen?

‘Europa is een economische samenwerking, een juridische samenwerking en mogelijk ook een politieke samenwerking. Maar heeft Europa ook een identiteit? De geschiedenis van Europa is niet alleen voortgekomen uit het Griekse denken, het Romeinse recht en het humanisme. Het christendom heeft daarin een grote rol gespeeld. De islam heeft natuurlijk ook een bijdrage geleverd. De filosofie, met name Aristoteles, is tot ons gekomen via de Arabische wereld. Ik ben dus niet eenkennig, ik vraag alleen om de plaats die ons toekomt.

Kijk, de christenen hebben ongelofelijk veel slechte dingen gedaan, zoals ze dat vandaag nog doen. Maar het gaat mij om Christus. Hij heeft geleerd: liefde moet heersen. En dat je je vijanden vergeeft. Dat je de andere wang moet toekeren. Dat christenen dat niet hebben gedaan kun je christenen verwijten. Maar dat kun je Christus niet verwijten. Het ideaal waarvoor het christendom staat, is waaraan we normen en waarden ontlenen. Dat zijn de tien geboden en wat mij betreft ook de zaligsprekingen. Met die elementen zijn we opgevoed en die hebben we doorgegeven aan de samenleving.’

Waarom wilt u seculiere Europeanen daaraan herinneren?

‘Omdat de moraal nu een kwestie van afspraken is geworden. Bijvoorbeeld de euthanasiediscussie. Omroep Max en de ChristenUnie hebben samen dat manifest geïnitieerd. Dat je met oude mensen moet blijven praten en hen bij de maatschappij moeten blijven betrekken. Zodat ze smaak houden in het leven. Dat heeft allemaal te maken met het christendom. Normen en waarden moeten ergens in verankerd worden.’

En als we dat vergeten?

‘Dan vergeten we een groot deel van de beschaving.’

Zal die beschaving dan ook verloren kunnen gaan?

‘Een van de profeten uit het Oude Testament heeft gezegd dat een volk dat niet een doel nastreeft dat boven zichzelf uitgaat, op een gegeven moment zichzelf zal verliezen. En daarmee teloor kan gaan.’

Heeft een seculiere Nederlander wel boodschap aan die christelijke wortels?

‘Ik denk het wel. Veel van mijn seculiere kennissen en vrienden vinden het mooi dat er ook mensen bestaan die vanuit een ander perspectief leven. Jezus zegt in het evangelie: wees het zout der aarde en het licht der wereld. Dus al wordt de christenheid in Nederland heel erg klein, het blijft haar taak om het zout te zijn. En zout zijn beduidt in dit geval: elkaar blijven herinneren aan de wortels van Europa.’

Iemand als Geert Wilders strooit continue met die joods-christelijke identiteit van Europa.

‘Ja, maar hoeveel weet hij daar vanaf? Hij gedraagt zich in ieder geval niet naar de wortels die hij verdedigt. Hij wil alleen maar zeggen dat wij niet islamitisch zijn.’

U schrijft dat als we onze wortels beter kennen, we beter in staat zijn anderen te verdragen.

‘Natuurlijk.’

De SGP, diep geworteld in het christendom, kwam met een manifest tegen de islam.

‘Ja, maar dat is een getuigende partij. Wat ik zeer bewonder. In dat getuigenis past dat je zegt: luister eens, ten diepste is Nederland een door en door protestants land. Dus ik vind het niet zo vreemd dat ze dat doen. En ik vind het mooi dat ze het doen. Dat is hetzelfde als het initiatief van de ChristenUnie, samen met omroep Max, over waardig ouder worden. Dat de SGP de wind van voren krijgt, heeft alles te maken met de geseculariseerde samenleving. Zo van: we moeten niet te christelijk doen. Ik vind het een uitstekend initiatief.’

U schrijft zelf dat niet alle religies gelijkwaardig zijn. Dat is een riskante uitspraak tegenwoordig.

‘Ja, daarvoor kun je gestenigd worden. Maar als je religies allemaal min of meer hetzelfde noemt, betekent het dat je Jezus gelijkstelt aan Boeddha en anderen. Nou, dat doe ik niet. Over moslims kun je evenveel slechts vertellen als over de christenen, daar zijn we allemaal gelijk in. Maar over Mohammed kun je ook veel slechte dingen vertellen. In tegenstelling tot Christus. En in de Koran staan allerlei goede dingen, maar er staan ook dingen in waarvan ik zou willen dat ze werden herroepen.’

In de Bijbel staan ook veel gewelddadige teksten.

‘In de ogen van Christus wordt alle geweld afgewezen. In de Bijbel staat genoeg om je niet meer te kunnen beroepen op dat geweld. Oog om oog, tand om tand, wat de joden gemeen hebben met moslims, dat kennen wij niet. De andere wang toekeren, dat is het christendom. En daarmee vind ik het christendom hoger dan de islam.’

de christelijke kerk

We herdenken dit jaar vijfhonderd jaar reformatie. U zou graag zien dat protestanten terugkeren naar de moederkerk, de Rooms-Katholieke Kerk.

‘Nou ja, in ieder geval moeten ze erover nadenken. Ze hoeven niet terug te keren, wij kunnen hen ook tegemoet treden.’

Wat is daarvoor nodig?

‘In eerste instantie wat we al doen: dat je elkaar spreekt en elkaar uitlegt hoe die twee tradities zich tot elkaar verhouden. Er zijn meer dingen die ons samenbinden dan ons van elkaar scheiden. De scheidslijn in Nederland ligt niet meer tussen protestant en katholiek. De scheidslijn ligt tussen vrijzinnig en orthodox. Vrijzinnigen hebben doorgaans de neiging alles horizontaal te vertalen. Orthodoxen willen dat ook, maar tegelijkertijd richten wij ons op onze Vader die in de hemel woont. Dus de blik naar boven. Die verticale dimensie van het geloof, die delen wij katholieken en protestanten gewoon.’

In welke elementen van het protestantisme kunt u zich vinden?

‘De ontwikkeling van het eigen geweten. Dat wordt bij ons minder benadrukt. En de Bijbelstudie, het verdiepen in Gods woord. Dat alles genade is, dat we het geloof van Christus hebben gekregen. Met andere woorden: dat het om Christus gaat. Dus solus Christus is geen probleem. Sola gratia is geen probleem. Sola fide is geen probleem. Sola scriptura, dát is een probleem.’

Omdat naast de Schrift ook de traditie centraal staat?

‘Die speelt bij ons een belangrijke rol. Christus heeft zich geopenbaard. Die openbaring is gedeeltelijk in de Schrift neergekomen, maar dat betekent niet dat Christus zich beperkt tot het papier. We denken er nog steeds op door. We vinden zelfs dat de Schrift ontsproten is aan de toen nog jonge traditie van de kerk. Als je in de joodse Bijbel leest, zie je dat er ontwikkeling in zit. Latere boeken gaan naar de Messias wijzen. Daarom lezen wij altijd alles vanuit de evangeliën. In een eucharistieviering zul je nooit alleen een lezing uit het Oude Testament horen.’

U schrijft dat protestanten Maria te veel zien als draagmoeder. Dat is niet zo netjes van ons.

‘Het is natuurlijk een beetje plagerig bedoeld. Maar Maria zegt in het Magnificat: “En van nu af prijzen alle geslachten mij zalig”. Zo niet de protestanten. Maria is onderdeel van het heilsmysterie, maar er is slechts één middelaar: Christus. We vinden het prachtig als mensen een kaarsje branden bij Maria, maar het is wel de bedoeling dat ze dan nog verder de kerk in komen. Naar de twee tafels: de tafel van de Schrift en de tafel van brood en beker.’

Als het gaat over tradities schrijft u: onderzoekt alles en behoud het goede. Zijn er ook tradities in de Rooms-Katholieke Kerk die u zou willen veranderen?

‘Je zou het kardinalaat kunnen openstellen voor mannen en vrouwen. Bij ons is kardinaal een eretitel. Oorspronkelijk waren dat priesters die in Rome een bepaalde kerk bedienden. In de middeleeuwen is besloten dat zij de paus kiezen, omdat ze dicht bij de bisschop van Rome staan. Tot in de negentiende eeuw mochten ook leken benoemd worden tot kardinaal, mannen althans. Pas sinds Johannes XXIII (hij was paus tussen 1958 en 1963) moet een kardinaal bisschop zijn. Die traditie kun je best veranderen, want hij is al eens anders geweest. Dat betekent dat je vrouwen meer betrekt bij de kerk en ze hoog plaatst, met de neus vlak onder de paus.’

de christen Bodar

In welke tradities voelt u zich persoonlijk geborgen?

‘Het feit dat ik onderdeel ben van de katholieke kerk geeft me veel steun. En dat ik thuis ben in de universitaire wereld, in de geschiedenis. Ik houd me bezig met geschriften, met kunst en literatuur. Daardoor ben ik in gesprek met vorige generaties. Dat geeft een geborgenheid, waarin ik me thuis voel. Het belangrijkste voor mij is dat God bestaat.’

Hoe helpt het feit dat God bestaat u in het dagelijks leven?

‘Door het bidden. En het vieren van de liturgie. Dat is in eerste instantie geen samenkomst van mensen, maar een samengeroepen worden door Christus. Ik mag daarin een rol spelen als priester. Dat is een heel grote genade. Een geschenk waarvoor je toch onwaardig bent, als zondaar. Het leven heeft mooie kanten, maar ook andere kanten. Dat mensen bij me komen, dat ik andere mensen mijn oor mag lenen – dat vind ik een van de mooiste dingen van het priesterschap. Dat je andere mensen kunt troosten. Dat geeft mij een groot gevoel van vrede. Ik ben daar ten slotte voor. Ik ben die knecht.’

Waaraan houdt u zich vast als het met uzelf minder goed gaat?

‘Dat ik toch zinvol werk doe. Dat ik een ander kan helpen bij de zingeving van het bestaan. Omdat ik zelf al een heel leven heb geleefd, en veel heb meegemaakt op mijn manier, kan ik veel dingen herkennen en aanvoelen. Als het mij slecht gaat, moet ik zorgen dat ik mijn plichten van de dag gewoon doe. Dat ik opsta, dat ik aanvang met werken. Al lezen maar duizend mensen dit boek, dan zijn dat wel duizend mensen die het weer verder meedragen. Maar ten diepste is voor mij de zingeving God. Dat God zich over ons ontfermd heeft, dat Hij mens is geworden en dat Hij zich om ons bekommerd heeft. En dat wij de opdracht hebben gekregen als het zout der aarde rond te trekken.’

N.a.v. Geborgen in Traditie. Antoine Bodar, uitg. Ambo Anthos, Amsterdam, 2016. 422 blz. € 27,99.