Antoine Bodar

Dienen is ook duiden en verschaffen van beschutting.

header-05.jpg
 
Warning: array_shift() expects parameter 1 to be array, boolean given in /var/www/vhosts/antoinebodar.nl/httpdocs/wp-content/themes/antoine_bodar/single.php on line 14

Verloren wijsheid?

14 juli 2020 |  Antoine Bodar

Tot droefenis van de christenheid blijft de Hagia Sophia in Istanbul niet langer museum. De patriarchale keizerkerk van weleer wordt weer moskee. Misgunnen christenen moslims dit gebouw, in 325 door Constantijn als allergrootste kerk in zijn Constantinopel gesticht, nadien afgebrand en als huidige Godshuis in 537 gewijd ten tijde van keizer Justinianus? Neen, zo veel kerken worden moskeëen uit laksheid en onverschilligheid van christenen. Moslims rechten de rug, christenen verslappen de knieën.
Istanbul heeft de Hagia Sophia als bedehuis niet nodig. Alleen al de dicht bij gelegen Blauwe Moskee kan volstaan aan de Europese zijde van de Bosporus, terwijl aan de Aziatische zijde onlangs een allergrootste moskee dank zij de regerende politieke partij (AKP) van Erdogan is voltooid.
De Hagia Sophia dient niet langer de verbinding tussen volkeren als erfgoed van de gehele mensheid, zij dient de macht van Erdogan en niet langer de wijsheid die vrede bevordert. Zo komt het menigeen in de westerse wereld voor. De huidige president van Turkije evenwel vindt klaarblijkelijk ruim steun onder de bevolking. Was Turkije door toedoen van Atatürk een geseculariseerd land met de scheiding van moskee en staat geworden of bleef het feitelijk een godsdienstige natie, waarin de wet idealiter samenvalt met de Koran en het zwaard van Mohammed gehuldigd blijft in het Ottomaanse Topkapi-paleis? In dat geval is het Turkse secularisme slechts een door een elite bereide saus gebleken.

In november 1996 heb ik Istanbul bezocht. Nu ik het verslag over die reis teruglees, overkomt me dezelfde gewaarwording als toen. Een vuile, verwaarloosde stad aan dat ruime water, waar de christelijke weelde aan mozaïeken ternauwernood nog te vinden is, hetzij omdat kerken veranderd zijn in moskeëen, hetzij omdat dergelijke gebouwen dicht zijn. Onder de indruk was ik van de vroomheid van de biddende moslims in hun bedehuizen — voorbeelden voor verdeelde katholieke gelovigen van toen in Nederland die praten boven bidden leken te stellen.
De reusachtige Hagia Sophia overrompelt. Het stoere en voor de eeuwigheid beoogde bouwwerk begrijp ik nu beter dan toen, nu ik ook in Rome resten van monumenten uit de tijd van Constantijn heb leren kennen.
Wat mij toen meteen trof waren de in de kerk weggekraste marmeren kruisen die evengoed herkenbaar bleven — eenvoudige kruisen zonder corpus, niettemin klaarblijkelijk onverdraagbaar voor moslims. En hoe overweldigend de mozaïeken, zoals die van de zegenende Christus tussen Maria en Joannes de Doper en de Moeder Gods met het Kind. Toen kwam het mij voor — hoe naïef, als zouden de mozaïeken altijd zichtbaar gebleven zijn uit eerbied en verdraagzaamheid — moslims immers erkennen Jesus en Zijn Moeder, al beperken ze Hem tot Zijn profetendom, kleiner dan dat van Mohammed. Nu lees ik dat de mozaïeken na de overgang van kerk naar moskee in 1453 even spoedig zijn bedekt als eerst één en nadien drie volgende minaretten werden opgebouwd, de altaren vernietigd en het liturgische gerei verspreid. De parallellie met de Reformatie in onze streken dringt zich op. De bepleisterde voorstellingen werden in 1849 vrij gelegd maar later toch weer bedekt onder druk van mohammedaanse ijveraars. Sinds 1932 zijn de mozaïeken na bijna vijf eeuwen weer te zien. Klaarblijkelijk worden nu de voorstellingen niet opnieuw bedekt — zo heeft Erdogan Putin aan de telefoon beloofd — maar tijdens de eredienst aan het zicht onttrokken door duisternis en op te hangen lappen.

In 1934 tekent Atatürk het decreet als gevolg waarvan de moskee museum wordt. In 2020 tekent Erdogan het decreet als gevolg waarvan het museum moskee wordt. Toen ging het om toenadering tot Griekenland en de Balkan — tot Europa, nu om verwijdering daarvan uit nationale dan wel nationalistische zelfverzekerdheid, misschien ook gekwetste trots of zelfs sleutel tot chantage inzake de vluchtingenstroom.
Atarürk breekt met de traditie en wil een seculiere staat, Erdogan wil een islamitische staat en zoekt deze breuk te herstellen. In 1453 ziet sultan Mehmet II de Veroveraar zich als erfgenaam van de Byzantijnse keizer, in 2020 keert Erdogan terug naar de erfenis van dezelfde Mehmet. Erdogan de sultan als overwinnaar van de keizer en in enen van de patriarch zoals destijds Mehmet. Sultan Erdogan de overwinnaar van christenheid en Christendom, aldus Mohammed nauwkeurig navolgend.
In deze tijd van pogingen tot dialoog door christenen onderling en met hun vaders uit het Jodendom zou het gesprek met de Islam gediend zijn met de Hagia Sophia als bedehuis voor alle mensen van goede wil tot vrede — het werelderfgoed dat christenen en moslims zou kunnen verbinden in plaats van scheiden.
Nu de beslissing gevallen is en de Hagia Sophia voorshands geen museum meer is en terugkeert naar de status van aan God gegeven ruimte, kunnen ook christenen het bouwwerk betreden om te bidden, te mijmeren, de Heilige Wijsheid te zoeken.